تبلیغات
آثار سعید خاوری نژاد - اقتصاد سیاسی مهاجرت نخبگان ایران: بررسی جنبه‌های نظری و عملی مهاجرت نخبگان ایرانی در سال‌های ۱۳۹۰- ۱۳۷۰

آثار سعید خاوری نژاد

مترجم، محقق است

 

اقتصاد سیاسی مهاجرت نخبگان ایران: بررسی جنبه‌های نظری و عملی مهاجرت نخبگان ایرانی در سال‌های ۱۳۹۰- ۱۳۷۰

 


     این اثر به عنوان پژوهشی که در نوع خود برای اولین بار در کشور انجام شد قصد دارد در 287 به جنبه اقتصادی مقوله مهاجرت نخبگان در ایران پرداخته و ابعاد گوناگون آن، از نقش بودجه های پژوهشی و شرایط اشتغال نخبگان در داخل کشور گرفته تا جاذبه های استخدامی در خارج از کشور را برسی کند. هدف از این پژوهش رسیدن به درکی درست از شرایط اقتصادی وقوع مهاجرت نخبگان بر اساس نظریه جاذبه و دافعه است که به صورت شرایط دفع کننده داخلی و در عین حال جذابیت در خارج تبیین می شود که موجبات مهاجرت نخبگان و متخصصان علمی از کشور را فراهم می کند. این اثر به عنوان تحقیقی همسو با سرفصل های پژوهشی مورد نیاز بنیاد نخبگان کشور، از تأیید و حمایت این نهاد برخوردار گردید. این اثر توسط انتشارات دنیای اقتصاد منتشر شد.



فهرست مطالب


مقدمه

 

سخن آغازین

 

فصل اول: کلیات

طرح مساله

فرضیه پژوهش

 

فصل دوم: پیشینه مطالعاتی و مبانی نظری

مقدمه

بخش اول: پیشینه مطالعاتی

پژوهش‌ها و مطالعات انجام‌گرفته داخلی

پژوهش‌ها و مطالعات انجام‌گرفته خارجی

بخش دوم: عرصه نظری اقتصاد سیاسی

سیر تکامل اقتصاد سیاسی

سیر تاریخی نظریه‌های اقتصاد سیاسی

مرکانتیلیسم

فیزیوکراسی

لیبرالیسم

مکتب تاریخی آلمان و مارکسیسم

نئوکلاسیسیسم

نهادگرایی

اقتصاد کینزی

نئولیبرالیسم

نئومارکسیسم

نظریات جدید

اجزای اقتصاد سیاسی

عوامل موثر بر اقتصاد سیاسی

بخش سوم: عرصه نظری مهاجرت نخبگان

رویکردهای نظری مهاجرت نخبگان

دیدگاه‌ها

دیدگاه خوش‌بینانه

دیدگاه کارکردگرایی

دیدگاه توسعه‌گرایی

دیدگاه نوسازی

دیدگاه بدبینانه

دیدگاه ساختارگرایی تاریخی

الگوها

الگوی جهان‌گرا

الگوی ملی‌گرا

نظریه‌ها

نظریه های تک بعدی

نظریه اقتصاد نئوکلاسیک

نظریه کلان اقتصاد نئوکلاسیک

نظریه خرد اقتصاد نئو کلاسیک

نظریه اقتصاد جدید مهاجرت

نظریه نظام جهانی

نظریه جهانی شدن

نظریه سرمایه انسانی

نظریه محرومیت نسبی

نظریه انتقال معکوس فناوری

نظریه مارکسیستی

نظریه وابستگی

نظریه‌های چند بعدی

نظریه پارن ول

نظریه‌های جاذبه و دافعه

نظریه راونشتاین

نظریه زیموپ و استافر

نظریه لاوری و راجرز

نظریه شاستاد

بخش چهارم: نظریه منتخب و رویکرد پژوهش

 

فصل سوم: سیر تاریخی مهاجرت نخبگان در جهان و ایران

مقدمه

نخبگان و مهاجرت

موانع بررسی سیر تاریخی مهاجرت نخبگان در جهان و ایران

سیر تاریخی مهاجرت نخبگان در جهان

سیر تاریخی مهاجرت نخبگان در ایران

دوره اول: از دهه 1330 تا انقلاب

دوره دوم: از انقلاب تا پایان جنگ

دوره سوم: پس از جنگ تا زمان حاضر

برآورد هزینه‌های مهاجرت نخبگان

نتیجه‌گیری

 

فصل چهارم: عوامل مهاجرت نخبگان در ایران از منظر اقتصاد سیاسی

مقدمه

بخش اول: اقتصاد دولتی و ضعف آن

اقتصاد و مهاجرت

بیکاری در ایران

جمعیت و نرخ رشد آن

گروه‌های سنی

نرخ مشارکت اقتصادی

نرخ بیکاری

عرضه و تقاضای نیروی انسانی تحصیل‌کرده

تعداد دانشجویان و دانش‏آموختگان

دستمزد در ایران

حداقل دستمزدها در جمهوری اسلامی ایران

نسبت حداقل دستمزد اسمی به حداقل دستمزد واقعی

نسبت رشد حداقل دستمزدها به رشد نرخ تورم

نسبت رشد حداقل دستمزد به نرخ رشد درآمد ملی

نسبت حداقل دستمزد به هزینه دهک‌های درآمدی

حداقل دستمزد در کشورهای توسعه‌یافته

سطح رفاه در ایران

تولید ناخالص داخلی و سرانه تولید ناخالص داخلی

تشكیل سرمایه ثابت ناخالص داخلی

پس‌انداز ناخالص داخلی

هزینه‌های مصرفی خانوارها

بهره‌وری نیروی ‌كار

بخش دوم: سرمایه‌گذاری‌های پژوهشی

سرمایه‏گذاری در آموزش

نسبت بودجه پژوهش کشور به تولید ناخالص داخلی

شاخص تعداد پژوهشگران مشغول‌به‌کار در عرصه تحقیق‌ و توسعه

ترکیب دولتی و خصوصی اعتبارات پژوهشی

سایر دلایل

انعطاف‌ناپذیری نظام آموزشی

ضعف مدیریت علمی

ضعف ارتباطات و تبادل علمی

بخش سوم: جاذبه‌های اقتصادی ـ اجتماعی در خارج

بورسیه‌ها و کمک‌هزینه‌های تحصیلی

بورسیه و کمک‌هزینه‌های تحصیلی و تحقیقاتی در ایران

بورسیه و کمک‌هزینه‌های تحصیلی و تحقیقاتی در اتحادیه اروپا

برنامه ماری کوری

جوایز شورای اروپایی تحقیقات

بورسیه‌های تحصیلی اراسموس موندوس

بورسیه و کمک‌هزینه‌های تحصیلی و تحقیقاتی در آلمان

بنیاد آلکساندر فون هومبولدت

انجمن تحقیقات آلمان

بورسیه‌های تحصیلی مؤسسه تبادلات دانشگاهی آلمان

نتیجه‌گیری

 

نتیجه‌گیری نهایی

 

منابع

منابع فارسی

کتاب

مقاله

پایان‌نامه

طرح، گزارش و جزوه

روزنامه و خبرگزاری

پایگاه اینترنتی

منابع انگلیسی

کتاب

مقاله

طرح، گزارش و جزوه

پایگاه اینترنتی

 


مقدمه

     امروزه در زمینه اهمیت نیروی انسانی آموزش دیده در روند توسعه یک کشور تردیدی وجود ندارد. سرمایه انسانی از ابزارهای مهم توسعه است و توسعه نیز منوط به حفظ و بهبود کیفیت سرمایه انسانی است. امروزه نیروی ذهنی، مغزی، تفکر و مدیریت جامعه یک ثروت محسوب می‌شود و مهاجرت اندیشمندان و روشنفکران می‌تواند موازنه علمی یک سرزمین را با چالش جدی مواجه کند. در همین راستا، گروهی از صاحب‌نظران از نیروی انسانی تحصیل‌کرده و ماهر به‌عنوان زیرساخت نرم توسعه یاد می‌کنند که در کنار زیر ساخت سخت توسعه یعنی تسهیلاتی همچون شبکه حمل و نقل، ارتباطات، انرژی و غیره، جزو الزامات توسعه پایدار و به‌خود متکی جوامع به‌حساب می‌آید. 

     ایران از جمله کشورهایی است که به سبب رشد بالای جمعیت در دهه‌های گذشته، در شرایط کنونی به لحاظ ساختار جمعیتی، طیف بزرگی از نیروهای جوان آماده تحصیل و کار را در خود جای داده است. پیش‌بینی‌های صورت گرفته درباره پویش‌های جمعیتی در کشور حاکی از آن است که اکنون فرصت منحصر به‌فردی در زمینه بهره‌گیری از نیروی عظیم جمعیت جوان کشور در دسترس است چراکه بخش عمده‌ای از جمعیت کشور را در مقطع کنونی افراد آماده کار و تحصیل و تولیدکننده تشکیل می‌دهند و این شرایط به‌واسطه کاهش رشد جمعیت در سال‌های گذشته، ظرف یکی دو دهه آینده دگرگون خواهد شد و جمعیت به‌طور عمده جوان و بالنده کشور، به تدریج به سمت پیر شدن حرکت خواهد نمود. این شرایط اهمیت بیش از پیش بهره‌گیری از استعدادها و ظرفیت‌های نیروی انسانی جوان کشور را گوشزد می‌کند و تبعات مهاجرت نیروهای جوان متخصص را سنگین‌تر می‌نماید.  

     در عین حال به‌واسطه سرمایه‌گذاری گسترده در حوزه آموزش و مراکز آموزش عالی، بخش مهمی از جمعیت جوان کشور امروز از تحصیلات عالی بهره‌مند هستند و یا به کسب مهارت و تخصص در حوزه‌های مختلف، سرگرم هستند. با این حال حلقه مفقوده مهمی در این میان به چشم می‌خورد که ناشی از نبود یا ضعف برنامه‌ریزی برای بهره‌گیری مناسب از این نیروهای پرورده و متخصص است. برآیند طبیعی چنین شرایطی، پدیده ناگواری است که در ادبیات مرسوم از آن با عنوان «مهاجرت نخبگان» یا «فرار مغزها» یاد می‌شود. البته برخی بین دو مفهوم مهاجرت نخبگان و فرار مغزها تفاوت قائل شده اند. از نظر آن‌ها، فرار مغرها نوعی از مهاجرت است که در آن، عنصر اجبار و تحمیل غلظت و شدت بیشتری دارد و مفهوم فرار به‌معنای وزنه سنگین‌تر عوامل دفع کننده در مبدأ در مقایسه با عوامل جذب‌‌کننده در مقصد است و این مفهوم ضمنی را در بردارد که در صورت شدت نداشتن عوامل دفع‌کننده، به احتمال، مهاجرتی صورت نمی‌گرفت. بدین ترتیب مفهوم مهاجرت نخبگان را می‌توان مفهومی خنثی‌تر در نظر گرفت که ارزیابی یا پیش داوری درباره عوامل دافعه یا جاذبه مؤثر بر مهاجرت ندارد.

     از سوی دیگر امروز این ایده مطرح است که مهاجرت بین‌المللی نخبگان، چنان‌چه به‌صورت چرخشی و در وضعیتی تعامل‌گونه، داد و ستدی و تعادلی باشد، سرشار از فواید است و می‌تواند در انتقال دانش فنی، انتقال و تبادل دستاوردهای ارزشمند علمی و فرهنگی و تجارب گران‌سنگ ملت‌ها و جوامع بشری مفید واقع شود. اما مهاجرت یک‌سویه، بی‌بازگشت و فرارگونه نخبگان (که با اصطلاح «فرار مغزها» از آن تعبیر می‌شود)، در واقع، یک فاجعه و ضایعه ملّی است که کشور مبدأ را از شمار زیادی از بهترین سرمایه‌های خود، محروم می‌کند و این مشکلی است که بسیاری از کشورهای در حال توسعه امروز با آن دست‌به‌گریبان هستند؛ یعنی بسیاری از نخبگانی که برای کار، ادامه تحصیل و کسب تجربه از این کشورها به کشورهای پیشرفته‌تر مهاجرت می‌کنند در عمل، ارتباط خود را با کشور مبدأ از دست می‌دهند و زمانی که از مهاجرت نخبگان به‌صورت یک معضل سخن به‌میان می‌آید درست، همین مسأله مد نظر است.

     متأسفانه با وجود ظرفیت‌های بالقوه فراوان کشور، مهاجرت چشمگیر نخبگان علمی از ایران به‌ صورت مسأله‏ای نگران‌کننده درآمده و روشن است که روند توسعه دانش و فناوری در کشورمان از آثار مخرب این پدیده ناگوار بی‏نصیب نمانده است. مهاجرت به معنای حرکت از مبدأ دفع‌کننده به مقصد جذب‌کننده است و بنابراین پدیده مهاجرت نخبگان هم در عوامل و زمینه‌های داخلی یک کشور ریشه دارد و هم در عوامل و زمینه‌های بیرونی خارج از کشور. امروزه عموم کشورهای در حال توسعه با شدت و ضعف متفاوت با معضل فرار مغزهای خود روبرو هستند. آمارهای رسمی و غیررسمی ارائه‏شده در خصوص وسعت و دامنه پدیده‌ فرار مغزها در ایران گویای این واقعیت است که امروزه جریان خروج نیروی انسانی متخصص و برخوردار از سرمایه انسانی بالا و بسیار کارآمدی همچون اساتید دانشگاه‌ها، پزشکان، پژوهشگران، مهندسان‌ و غیره، به‌صورت یک معضل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در کشور درآمده و بیم‌ها و نگرانی‌های‌ زیادی را در کشور برانگیخته است.

     البته پدیده فرار مغزها معضلی چند ده ساله به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه است اما امروز بیم آن می‌رود که به‌واسطه گسترش روندهای جهانی‌شدن و بهبود وسایل ارتباط جمعی و سهولت سفر، به شکل نگران‌کننده‌تری کشورهای آسیب‌پذیر را تهدید کند. در واقع روندهای جهانی‌شدن در دنیای امروز، به‌شکلی آشکار تفاوت‌های شرایط کار، زندگی و امکانات شغلی در یک کشور پیشرفته را با یک کشور در حال توسعه به‌نمایش می‌گذارند و با این کار، نیروهای دافعه و جاذبه مؤثر بر مهاجرت این افراد را تشدید می‌کنند.

     پس از جنگ دوم جهانی و زمانی که کشورها برای بازسازی خرابی‌های ناشی از جنگ با کمبود نیروی انسانی متخصص مواجه شدند بحث فرار مغزها به یک مسأله تبدیل شد. در ابتدا بدون هیچ‌گونه برنامه‌ریزی مشخص، نخبگان جهان در حال توسعه و کشورهای اروپایی، آمریکا را به‌عنوان مقصد خود برمی‌گزیدند ولی بعدها کشورهای پیشرفته، مؤسساتی را برای جذب نخبگان کشورهای دیگر تأسیس کردند و گاهی حتی از سرویس‌های اطلاعاتی نیز در این راه استفاده ‌کردند. در ضمن امروز کشورهای پیشرفته، قوانین مهاجرتی خود را به منظور تسهیل جذب نخبگان کشورهای دیگر مورد بازنگری قرار داده‌اند.

     پدیده مهاجرت متخصصین و نخبگان به دیگر کشورها از زوایای مختلف مورد توجه بوده است. به‌طور کلی پدیده‌های اجتماعی همچون مهاجرت نخبگان، از طیف مختلفی از عوامل تأثیر می‌پذیرند. برخی علل ممکن است در رفتارهای تبعیض‌آمیز و نبود شایسته‌سالاری ریشه داشته باشد و برخی دیگر در نظام حقوقی، قضائی و نظام آموزشی کشور. از سوی دیگر، عواملی همچون بی‌توجهی به رشد و توسعه بخش خصوصی فعال و بالنده می‌تواند به این پدیده دامن بزند. همچنین پژوهش‌های مختلف نشان داده است که ارتباط نیرومندی بین مهاجرت افراد تحصیلکرده و سطح توسعه و درآمد سرانه یک کشور وجود دارد. در واقع شکاف بین سطح زندگی و درآمد سرانه کشورهای ثروتمند و کمتر توسعه‌یافته، یکی از عوامل مهاجرت افراد تحصیلکرده به کشورهای پیشرفته است. افزون بر درآمد سرانه و تفاوت‌های درآمد انتظاری بین کشورهای مبدأ و مقصد، سایر عوامل اقتصادی مانند نرخ بیکاری در کشور مبدأ و تفاوت آن با نرخ بیکاری کشور مقصد نیز در مهاجرت متخصصین مؤثر است. در اکثر کشورهای در حال توسعه همچون ایران، تقاضا برای آموزش عالی بسیار بالاست که علل آن را می‌توان در سهم آموزش عالی در ارتقاء منزلت اجتماعی افراد، چشم‌انداز دستیابی به زندگی بهتر و رفاه و تحصیل به‌طور نسبی کم‌هزینه در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی جستجو کرد. با این همه، نظام اقتصادی به‌طور کلی قابلیت جذب خیل عظیم دانش‌آموختگان دانشگاهی را در این کشورها ندارد و در نتیجه، نیروی مازاد تحصیل‌کرده گرایش جدی به خروج از کشور پیدا می‌کند.

     علاوه بر متغیرهای اقتصادی، عوامل غیر پولی و غیر مادی نیز در مهاجرت افراد تحصیل‌کرده تأثیر بسزایی دارد. اگرچه این عوامل می تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد ولی به هرحال می‌توان به‌طور کلی آن‌ها را به‌صورت موارد زیر طبقه‌بندی کرد: انعطاف ناپذیر بودن ساختارهای نظام آموزشی و پژوهشی به دلیل نبود نظام انگیزشی مؤثر، پائین بودن فرصت پیشرفت علمی به‌دلیل وجود دیوانسالاری سنتی و دست و پاگیر، ضعیف بودن امکان ارتباط متخصصین داخلی با متخصصین خارج از کشور در جهت پیشرفت‌های علمی، پیچیده و زمان‌ بر بودن نظام گزینش و استخدام، کمبود امکانات پژوهشی و عدم ارتباط پژوهش ها با نیازهای ملموس جامعه، نبود یا ضعیف بودن نظام شایسته‌سالاری در استخدام و سرانجام تأثیر عوامل غیر حرفه‌ای در ارتقاء و پیشرفت نیروهای تحصیل‌کرده. البته به‌ نمی توان مرز روشنی میان عوامل اقتصادی و غیر اقتصادی مؤثر در مهاجرت نخبگان در نظر گرفت.

     اثر حاضر که در قالب یک کتاب منتشر می‌شود با عنایت به واقعیت مطرح شده در بالا تلاش کرده است عوامل اثرگذار در حوزه اقتصاد سیاسی را بر مهاجرت نخبگان در کشور به ویژه در دهه 1380 بررسی کند. تمرکز حوزه بحث کتاب بر عوامل اقتصاد سیاسی و تأکید اثر بر بهره‌گیری از یک رویکرد نظری مناسب در تحلیل موضوع، از ویژگی‌های برجسته این کتاب است. در ضمن کتاب، عمده آثار مهم منتشر شده در زبان فارسی و بخشی قابل‌توجه از ادبیات مرتبط با مهاجرت نخبگان در زبان انگلیسی را مرور کرده و از این حیث، مجموعه‌ای غنی را گردآوری کرده است. بحث درباره پدیده مهاجرت نخبگان، متأسفانه گاه دچار برخوردهای سیاسی و افراط و تفریط‌هایی در کشور شده است که می‌تواند به‌صورت مانعی در برابر شناخت درست این معضل و جستجوی راهکارهای مناسب برای آن عمل کند. از این حیث، اثر حاضر ویژگی ممتازی دارد چرا که نویسنده، تحلیل پدیده مهاجرت مغزها را از منظری آسیب‌شناسانه، وجهه همت خود قرار داده و تلاش کرده به‌شکلی موشکافانه داده‌های مرتبط را دسته‌بندی و تجزیه و تحلیل کند و وزن و سهم عوامل مختلف مورد بحث را در بروز مهاجرت نخبگان مورد سنجش قرار دهد. با عنایت به این موضوع، مطالعه کتاب برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقمندان به مسائل توسعه کشور به‌طور قطع مفید خواهد بود.

 

 سعید میرترابی

دانشیار علوم سیاسی

شهریور ماه 1392

 

 


اطلاعات بیشتر