تبلیغات
آثار سعید خاوری نژاد - چالش های زیست محیطی دریای خزر: سیاستگذاری و اجراء

آثار سعید خاوری نژاد

مترجم، محقق است

 

چالش های زیست محیطی دریای خزر: سیاستگذاری و اجراء

 



چالش های زیست محیطی دریای خزر: سیاستگذاری و اجرا

     اثر حاضر در 140 صفحه در صدد شناسایی قابلیت ها و مشکلات مرتبط با محیط زیست در دریای خطر و سواحل آن می باشد. مهم ترین موضوعات مورد بررسی در این کتاب، عبارتند از وضعیت آلودگی در خزر، کاهش منابع زیستی و حیوانات مهم دریایی در آن و همچنین بررسی سیاستگذاری های زیست محیطی در خصوص محیط زیست و جانداران. در ابتدا وضعیت منابع نفت و گاز به عنوان مهم ترین منابع انرژی و یکی از مهم ترین آلاینده های خزر بررسی می شود و در ادامه، ضمن دسته بندی آلودگی در این دریا به سه دسته عمده نفتی، صنعتی ـ کشاورزی و میکروبی، مباحثی در این خصوص ارائه می شود. سپس منابع زیستی خزر و روند نزولی کمیتی آن تشریح می شود و وضعیت ماهیان و صید غیر مجاز و تهدیدات جمعیت فک های خزر مورد کاوش قرار می گیرد. سیاستگذاری های رسمی و غیر رسمی در خصوص تهدیدات گوناگون در خزر، موضوع بعدی این اثر است. اقدامات در دو حوزه بین المللی و همچنین داخلی مورد بررسی قرار می گیرند و شماری از توافقنامه ها و برنامه های مشترک و انفرادی کشورها و سازمان های بین المللی در این خصوص معرفی می شوند. همچنین وضعیت ماهیان و فک های خزری نیز با عنایت به اقدامات حفاظتی مختلف تشریح می گردد.




فهرست مطالب

1. مقدمه
1-1. خزر و مشکلات زیست محیطی آن
2-1. اهمیت مطالعه آلودگی خزر
3-1. اهداف این اثر
4-1. نوآوری
5-1. پیشینه مطالعاتی
1-5-1. مطالعات داخلی
2-5-1. مطالعات خارجی
6-1. سازماندهی

2. چشم انداز انرژی در خزر
1-2. ذخایر نفت و گاز
2-2. خطوط لوله و انتقال منابع انرژی

3. آلودگی در خزر
1-3. آلودگی نفتی
2-3. آلودگی صنعتی و کشاورزی
3-3. آلودگی میکروبی
4-3. سایر اشکال آلودگی

4. کاهش منابع زیستی
1-4. ماهیان خزر
1-1-4. صید غیر مجاز ماهیان خاویاری
2-4. فک خزری
1-2-4. آسیب شناسی جمعیتی فک ها

5. سیاستگذاری برای محیط زیست
1-5. اقدامات بین المللی
1-1-5. برنامه محیط زیست خزر
2-1-5. کنوانسیون‌ چارچوب‌ حفاظت‌ از محیط‌ زیست‌ دریایی‌ دریای‌ خزر
1-2-1-5. پروتکل آمادگی، واکنش و همکاری منطقه ای در مبارزه با سوانح آلودگی نفتی
2-2-1-5. پروتکل حفاظت از دریای خزر در برابر آلودگی ناشی از منابع و فعالیت های مستقر در خشکی
3-2-1-5. سایر پروتکل های کنوانسیون‌ چارچوب‌ حفاظت‌ از محیط‌ زیست‌ دریایی‌ دریای‌ خزر
2-5. اقدامات داخلی
1-2-5. قانونگذاری
1-1-2-5. قانون حفاظت از دریاها و رودخانه های قابل کشتیرانی در مقابل آلودگی به مواد نفتی
2-1-2-5. سامانه ملی آمادگی، مقابله و همکاری در برابر آلودگی نفتی در دریا و رودخانه های قابل کشتیرانی
3-1-2-5. سایر اقدامات داخلی

6. سیاستگذاری برای آبزیان
1-6. حفاظت از ماهیان خاویاری
1-1-6. اقدامات بین المللی
1-1-1-6. کنوانسیون تجارت بین المللی گونه های جانوری و گیاهی در معرض خطر
2-1-1-6. گروه تخصصی ماهیان خاویاری اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی
2-1-6. اقدامات داخلی
1-2-1-6. بازسازی ذخایر
1-1-2-1-6. پرورش ماهی در قفس
2-2-1-6. یگان حفاظت منابع آبزی
3-2-1-6. طرح جامع صید و صیادی
4-2-1-6. تأسیس مراکز تحقیقاتی
1-4-2-1-6. مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر
2-4-2-1-6. مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور
3-4-2-1-6. مؤسسه تحقیقات بین المللی تاس ماهیان دریای خزر
4-4-2-1-6. پژوهشکده اکولوژی آبزیان دریای خزر
5-4-2-1-6. مرکز تحقیقات ذخایر آبزیان آب های داخلی
6-4-2-1-6. مرکز ملی تحقیقات فرآوری آبزیان
7-4-2-1-6. مرکز درمانی و تحقیقاتی فک خزر
5-2-1-6. قانونگذاری
1-5-2-1-6. قانون مجازات صید غیر مجاز از دریای خزر و خلیج فارس
2-5-2-1-6. قانون حفاظت و بهره برداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران
3-5-2-1-6. قانون موافقتنامه حفاظت و بهره ‌برداری بهینه از منابع زنده‌ آبی دریای خزر
6-2-1-6. حفاظت از فک خزری
1-6-2-1-6. اقدامات بین المللی
2-6-2-1-6. اقدامات داخلی

7. جمع بندی

مطالعه بیشتر

ارجاعات




مقدمه

اهمیت مطالعه آلودگی خزر
     اهمیت اطلاع از وضعیت آلودگی آب و سواحل دریای خزر و پیامدهای آن برای حیات موجودات زنده و محیط زیست درون و پیرامون دریا و همچنین آثار آن بر اجتماعات انسانی و مسائل دیگری از این دست، لازمه بررسی وضعیت خزر از حیث آلودگی و تهدیدات زیست محیطی را توضیح می دهد. دریای خزر با مشکلات و چالش های متعددی روبروست که مهم ترین آنان در رابطه با آلودگی محیط زیست و همچنین کاهش منابع زیستی، یعنی جمعیت ماهیان قابل صید، می باشد. در این رابطه، مجموعه ای از عوامل وجود دارد که اهمیت و ضرورت مطالعه و پرداخت به آلودگی خزر و اتخاذ سیاست های مناسب جهت کنترل و کاهش دامنه چنین تهدیداتی را گوشزد می نمایند.
     عدم کنترل آلاینده ها و فعالیت واحدهای صنعتی، کشاورزی و همچنین بی توجهی به مدیریت پسماند و فاضلاب شهرهای ساحلی موجب جاری شدن پساب ها و سموم به سمت رودخانه ها شده است. چنین اتفاقی، به انباشت و تجمع مستمر انواع مواد آلاینده در پهنه آبی دریای خزر و در نتیجه، آلودگی آب و سواحل آن منجر می شود. این آلودگی فزاینده محیط زیست ساحلی و دریایی در ادامه، موجب به خطر افتادن شرایط زیستی جانداران زنده ای می شود که در این دریا زندگی می کنند. با آسیب دیدن چرخه غذایی در دریا در اثر افزایش مرگ و میر موجودات به دلیل آلودگی محیط زیست ـ به همراه آثار مخرب صید بی رویه و سایر تهدیدات مؤثر بر منابع زیستی دریایی ـ جمعیت و تعداد این موجودات تحت تأثیر قرار می گیرد و اثر آن، در کاهش میزان صید توسط صیادان نمود پیدا می کند. تحت تأثیر کاهش حجم صید که نتیجه سیر خطی حوادث برخاسته از آلودگی محیط زیست است، معیشت مردم محلی با خطراتی جدی روبرو می شود. به بیان دیگر، زندگی اجتماعات صیادی و رفاه مردم محلی که به اقتصاد صید وابسته هستند با آلودگی خزر تحت تأثیر قرار می گیرد و ممکن است چنین جوامعی را با پیامدهای ناخوشایندی در سایر حوزه های اجتماعی ـ اقتصادی درگیر کند. از این رو اهمیت حفظ و تقویت اقتصادهای محلی و تأمین جوامع ساحلی موجب می شود که بررسی و مطالعه پدیده آلودگی دریای خزر و مخاطرات گوناگون برای محیط زیست، منابع و جانداران آن ضرورت یابد.
     دلیل دیگری که می تواند توضیح دهد چرا باید به مطالعه وضعیت آلودگی آب خزر پرداخت، پیامدهای آن بر سلامت افراد و گردشگرانی است که از شناگاه های سواحل شمالی کشور استفاده می کنند. به گفته متخصصان و مقامات مسئول محیط زیست در ایران، آلودگی آب خزر در اثر ورود پسماند شهری افزایش چشمگیری بافته و مطالعاتی در زمینه سنجش این آلودگی ها از طریق  بدن سایر جانوران آبزی انجام شده که بیشتر این تحقیقات، مضر بودن آب خزر (از حیث وجود آلاینده های نفتی و فلزات سنگین و سموم) برای شنا و استفاده های مشابه را تأیید می کنند (نک. بخش مطالعات داخلی). افزایش موارد بیماری های پوستی و همچنین گوارشی مرتبط با تماس با آب یا مصرف محصولات آبزی خزری، تحت تأثیر مخرب ورود انواع فاضلاب خانگی، سموم و سایر آلاینده های صنعتی و میکروبی (”سازمان محیط زیست،“ 2013) نیز مؤید اهمیت مطالعه وضعیت کنونی خزر و آگاهی از شرایط زیست محیطی این دریا می باشد.
     همان طور که گفته شد، سلامت مصرف کنندگان محصولات دریایی و خطرات مصرف گوشت ماهیان آلوده به میکروب ها و سایر آلاینده های صنعتی و کشاورزی موجود در آب و بدن سایر جانداران ریزتر، که در چرخه غذایی خزر قرار می گیرند، در دهه های اخیر به عامل نگرانی فزاینده ای تبدیل شده و سال هاست که توجه محققان متعددی را به خود جلب کرده است. وجود ترکیبات سمی موجود در آلاینده های نفتی که حتی میزان اندک آن باعث مرگ بافت آبزیان می شود (محمدپور دریایی، 1378: 59) در کنار سایر آلاینده های شیمیایی، زمینه ساز بیماری های سرطانی و جهش های ژنتیکی خطرناک می شوند. فلزات سنگین، به ویژه نیکل و کروم، که در چرخه حیات آبزیان، به طور خاص ماهیان، دریای خزر وارد شده و در بدن آنان باقی می مانند، پس از مصرف توسط انسان مشکلات و بیماری های جدی تری برای افراد ایجاد می کنند. لذا چنین خطراتی و لزوم تدبیر و ارائه راهکاری برای حل و فصل آن نیز دلیل دیگری خواهد بود برای اهمیت بررسی پیامدهای زیست محیطی آلودگی نفتی، صنعتی، کشاورزی و میکروبی در خزر.
     علاوه بر این، درک بهتر وضعیت صنایع مربوط به انرژی و شرایط هر یک از کشورهای خزر در این زمینه اهمیت دارد. آگاهی از کم و کیف این صنعت پرسود و همچنین تأثیرات آن بر محیط زیست خزر، تصویری کلی از شرایط موجود در این دریا ارائه می کند و می توان به موجب آن، برنامه ها و اقدامات حفاظتی و کنترلی بهتری متناسب با حجم فعالیت های بخش انرژی و اقتضائات آن را در دستور کار قرار داد. لذا بررسی وضعیت صنعت نفت و گاز و رابطه آلاینده های ناشی از آن با محیط، یکی دیگر از دلایل تبیین کننده ضرورت مطالعه تهدیدات آلاینده محیط زیست خزر می باشد.
     در انتها، حفظ گونه های جانوری شامل انواع ماهیان خاویاری، استخوانی، کیلکاها و همچنین گونه در معرض انقراض فک های خزر ، که علاوه بر آلودگی آب، با خطر شکار غیر قانونی و صید بی رویه توسط افراد سودجو و فاقد آینده نگری مواجه بوده اند، خود مسأله ای بسیار حیاتی و حائز اهمیت است و به طور مجدد اهمیت چنین مطالعاتی درباره محیط زیست و منابع زیستی دریای خزر را گوشزد می کند.

اهداف این اثر
     سلامت محیط زیست و حیات جانوران در خزر به مسأله نگران کننده ای تبدیل شده و سلسله تحولات و عواملی که در آن نقش دارند، توجه محققان، مقامات سیاسی و دوستداران محیط زیست را به خود جلب می کند. با عنایت به نکات مطرح شده و محرز بودن ضرورت پرداخت به آلودگی محیط زیست خزر، هدف جستار حاضر، درک رابطه فعالیت های مرتبط با استخراج و انتقال منابع نفت و گاز و همچنین سایر بخش های صنعتی، کشاورزی و شهری با سیر صعودی تحولات نگران کننده در محیط زیست در دریای خزر در دهه های گذشته با تأکید بر محدوده آبی و سواحل ایران است. با شناخت درست ماهیت چنین رابطه ای و درک ابعاد گوناگون آن، امکان دسته بندی و بررسی دقیق تر عوامل مؤثر بر شرایط ناگوار زیست محیطی این پهنه آبی و گونه های جانوری آن، به منظور برنامه ریزی ها و اقدامات آتی فراهم می شود.
     این اثر در صدد پاسخ به این پرسش است که فعالیت ها در حوزه های نفت و گاز و پسماند بخش های صنعتی، کشاورزی و شهری چگونه و با چه کیفیت و در چه ابعادی بر محیط و منابع زیستی سواحل ایرانی دریای خزر تأثیر می گذارند و در مقابل، به منظور کنترل و بهبود وضعیت آلودگی ها و شرایط عمومی محیط زیست و حیات جانوری در خزر چه سیاست هایی توسط مراجع قانونی و اجرایی، هم در سطح داخلی و هم منطقه ای و جهانی، اتخاذ شده است. همچنین این که چنین سیاستگذاری هایی چگونه و از طریق کدام قوانین وضع شده توسط مراجع داخلی و خارجی، جنبه حقوقی و الزام آور به خود می گیرد. به عبارت دیگر ضمانت های اجرایی سیاست های حفاظتی زیست محیطی دریای خزر کدامند؟
     با توجه به توضیحات فوق، علاوه بر شناسایی و دسته بندی تهدیدات زیست محیطی خزر، به طور خاص انواع آلاینده های دریا، مجموعه ای از اقدامات حقوقی ـ قانونی و شماری از قوانین وضع شده توسط نهادهای جهانی، منطقه ای و داخلی مسئول، معرفی خواهند شد تا با آشنایی و مطالعه آن، شناختی مکفی از وضعیت زیست محیطی فعلی این دریا و تهدیداتی حاصل شود که حیات جانوری و گیاهی آن را به چالش می کشند.

نوآوری
     پاسخ به پرسش های فوق در صورتی که خواننده را نسبت به جوانب مختلف امر آگاه سازد و دامنه دانش وی در این زمینه را به طور شایسته گسترش دهد، می تواند به نوعی اقدامی جدید در حوزه مطالعاتی خزر محسوب شود که از قبل، از کمبود منابع و انتشار ماحصل تحقیقات گسترده با رویکرد غیر زیست شناختی صرف تا حدودی رنج می برد. بخش اعظم مطالعات و پژوهش های صورت پذیرفته در رابطه با این دریا، بیشتر بر یک یا چند جنبه، به عنوان مثال زیست محیطی، شیلاتی، بهداشتی، جغرافیایی، حقوقی، اقتصادی یا تجاری و نظیر آن متمرکز هستند.
     بنابراین ارائه اثری که ابعاد گوناگون زیست محیطی خزر و وضعیت آلودگی آب و حیات جانوری را با جوانب حقوقی ـ اجرایی آن در سطوح ملی، منطقه ای و جهانی ترکیب کند، در صورت موفقیت در نائل شدن به اهداف خود ـ که بی تردید تعیین آن به عهده خواننده محترم می باشد ـ می تواند امری بدیع باشد و به عنوان اقدامی هرچند کوچک، از نظر بررسی سیاستگذاری و اجراء در حوزه محیط و منابع زیستی، دورنمایی جدید در مطالعات دریای خزر ایجاد کند.

سازماندهی
     به منظور تبیین نکات و طرح مطالب مورد نظر در این اثر، پس از ذکر مقدمه ای در باب ضرورت توجه بیشتر و جدی به آلودگی محیط زیست خزر، ابتدا چشم انداز انرژی و وضعیت منابع نفت و گاز در هر یک از کشورهای خزر به طور مختصر تشریح می شود. میزان ذخایر و مهم ترین میادین نفت و گاز موجود در پنج کشور حاشیه دریای خزر اعلام گردیده و پروژه های توسعه و انتقال این منابع به بازارهای منطقه ای و بین المللی معرفی می شوند. ارائه چنین تصویری از وضع سابق و کنونی حوزه انرژی در دریای خزر، اهمیت راهبردی توسعه و افزایش بهره برداری اقتصادی دولت های ساحلی از آن در چارچوب مؤلفه های اقتصادی سیاسی بین الملل را تبیین می کند.
     سپس سلسله اقداماتی شامل شناسایی، بررسی و دسته بندی مجموعه عوامل آلاینده محیط زیست در دستور کار این اثر قرار می گیرد و جوانب گوناگون فعالیت های بخش انرژی، صنعت، کشاورزی و شهری در ایران بررسی می گردد تا به موجب آن، ابعاد گوناگون رابطه این بخش ها با محیط زیست خزر بهتر قابل درک باشد. دو حوزه اصلی چالش های زیست محیطی خزر که در این جا به طور مختصر مرور خواهند شد عبارتند از آلودگی ها و کاهش منابع زیستی. آلودگی در خزر به چهار دسته آلودگی های ناشی از فعالیت های نفتی، صنعتی و کشاورزی، میکروبی (فاضلاب شهری) و سایر اشکال آلودگی، به ویژه ناشی از اقدامات نظامی، تقسیم می شوند. آمار و اطلاعات مختلف به همراه نقل قول ها و برآوردهای گوناگونی ارائه خواهد شد و نظرات و ادعاهای شماری از دست اندرکاران و همچنین متخصصان مورد بحث و ارزیابی قرار می گیرد.
     کاهش منابع زیستی، در بخشی مجزا بررسی خواهد شد. این پدیده ناخوشایند در اثر صید بی رویه ماهیان و خلل در چرخه غذایی انواع جانداران خزر به ویژه ماهیان و فک ها  رخ می دهد. در رابطه با انواع ماهیان و تهدیدات موجود در خزر برای جمعیت آنان بحث خواهد شد و در ادامه، فک خزر و چالش های جمعیتی و انواع تهدیدات مرتبط با این گونه ارزشمند نیز مورد توجه قرار می گیرد.
      سپس انواع سیاستگذاری های زیست محیطی حفاظتی و نحوه اجرای آنان به منظور بهبود وضعیت محیط زیست و کاهش آلودگی در این دریا معرفی می شوند. حفاظت از محیط زیست خزر در قالب دو دسته عمده تدابیر بین المللی و داخلی انجام می گیرد که مهم ترین برنامه های بین المللی در این جا عبارتند از برنامه محیط زیست خزر؛ کنوانسیون‌ چارچوب‌ حفاظت‌ از محیط‌ زیست‌ دریایی‌ دریای‌ خزر  و پروتکل های چهارگانه آن. سپس اقدامات داخلی با تأکید بر قوانین موضوعه در نظام حقوقی ایران مورد توجه قرار می گیرد و نمونه هایی از قبیل قانون حفاظت از دریاها و رودخانه های قابل کشتیرانی در مقابل آلودگی به مواد نفتی و همچنین سامانه ملی آمادگی، مقابله و همکاری در برابر آلودگی نفتی در دریا و رودخانه های قابل کشتیرانی مورد اشاره قرار می گیرند.
     به موازات تدابیر اتخاذ شده برای حفظ محیط زیست، وضعیت جانداران دریایی خزر نیز موضوع بررسی خواهد بود و از این رو، سلسله اقدامات انجام شده برای حفاظت از زیستگاه ها و احیای جمعیت آبزیانی نظیر ماهیان و همچنین فک خزری بررسی خواهد شد. در ابتدا تلاش های بین المللی در رابطه با ماهیان خاویاری خزر، به ویژه اقدامات کنوانسیون تجارت بین المللی گونه های جانوری و گیاهی در معرض خطر (سایتس)  و همچنین برنامه های گروه تخصصی ماهیان خاویاری  اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی  مرور خواهد شد و در ادامه، در اقدامات ایران برای حفظ گونه های مختلف ماهیان سواحل خزر سیر خواهد شد. در همین راستا، مجموعه ای از اقدامات صورت پذیرفته در کشور شامل ساخت مراکز بازسازی و احیای  ذخایر، پرورش ماهی در قفس، تشکیل یگان حفاظت منابع آبزی و همچنین طرح جامع صید و صیادی در دریای خزر به همراه مستندات آماری گوناگون معرفی می شوند. همچنین اطلاعاتی درباره مهم ترین مراکز تحقیقاتی درباره خزر که در ایران فعال هستند، به همراه اطلاعاتی درباره ماهیت کار، تشکیلات، اهداف و برنامه های اجراء شده خود، ارائه می شود تا بستری برای آشنایی اولیه و رجوع احتمالی تخصصی به آنان فراهم گردد. در انتها، مواردی از قانونگذاری و اقدامات حقوقی برای کنترل و ساماندهی وضعیت حیات و صید آبزیان در کشور ذکر خواهد شد که مهم ترین آنان عبارتند از قانون مجازات صید غیر مجاز از دریای خزر و خلیج فارس، قانون حفاظت و بهره برداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران و همچنین قانون موافقتنامه حفاظت و بهره ‌برداری بهینه از منابع زنده‌ آبی دریای خزر.
     به همین شکل، مشکلات مربوط به فک های خزر و روندی از اقدامات بین المللی و داخلی انجام شده برای حفظ و نجات این گونه منحصر به فرد از پستانداران در معرض انقراض مطرح می شود. برنامه های مختلفی توسط سازمان های بین المللی به اجراء درآمده تا جمعیت رو به کاهش فک خزر کنترل شود و افزایش یابد که در این میان می توان به برنامه عمل و مدیریت حفاظت از فک ، پروژه کسپ اکو  و پروژه فک خزر  با ضرایب مختلفی از موفقیت اشاره کرد. در ایران نیز مرکز درمانی و تحقیقاتی فک خزر به عنوان تنها متصدی فعال در زمینه حفظ و احیای فک های خزری معرفی خواهد شد و شرح مختصری از سلسله اقدامات ترویجی، آموزشی و درمانی آن در داخل و همچنین در برخی کشورهای منطقه ارائه خواهد شد.
     به این صورت تلاش می شود تا وضعیت زیست محیطی و جانوری خزر با تأکید بر دو گروه ماهیان خاویاری و فک ها تبیین شود. این دو در برابر پیش زمینه ای از فعالیت های گوناگون در بخش انرژی (شامل استخراج و انتقال نفت و گاز) در خزر و مدیریت ناموفق پساب های صنعتی، کشاورزی و شهری و همچنین سایر فعالیت های مخرب انسانی از قبیل صید بی رویه و تجارت غیر قانونی قرار داده می شوند تا در مجموع تصویری روشن از اوضاع آلودگی و صید در خزر و تهدیدات ناشی از آنان برای محیط زیست و آبزیان مختلف این دریا پدیدار شود و به موجب آن، ضرورت اتخاذ تدابیر درست و اجرای مؤثر و منظم آن تبیین شود.




اطلاعات بیشتر